محوطه قلعه خسرو کجاست؟ در گذشته قلعه ها سازه های مستحکمی محسوب می شدند که در گذرگاه های تاریخی، متناسب با شرایط، موارد استفاده متنوعی پیدا می کردند. سیر تاریخ ایران نیز نشان می دهد دژها و قلعه ها با کاربردهای متنوع مورد استفاده ساکنان قرار داشته اند.
تهاجمات دامنه دار به ایران و لزوم در اختیار داشتن سازه های دفاعی با دوام زمینه ای را فراهم ساخت تا احداث بناهای جدید و یا ترمیم سازه های دفاعی قبلی در الویت قرار داشته باشند.
ویژگی خاص جغرافیایی سرزمین ایران و قرار گرفتن در مسیر عبور گروه های مختلف انسانی باعث شده بود تا ساکنان این منطقه به صورت دائمی برای حفاظت از خود نگاه ویژه ای را به استحکامات دفاعی داشته باشند. در این میان شاید بتوان گفت احداث انواع قلعه ها بیش از سایر الگوهای دفاعی مورد توجه بوده است.
به دلیل شکل خاص جغرافیایی سرزمین ایران، قلعه هایی که ساخته می شد از دو الگوی کوهستانی و جلگه ای تبعیت می کردند. به نظر می رسد که در گذر از ادوار مختلف تاریخ ایران تغییری در ابعاد کاربری انواع قلعه ها ایجاد نشد.
یکی از قلعه های تاریخی و باستانی که قدمتی چند هزار ساله دارد قلعه خسرو در اردبیل می باشد که در این محتوا از مجله مستر بلیط به این قلعه پرداخته شده است.
معرفی محوطه قلعه خسرو
محوطه باستانی قلعه خسرو در فاصله ۲۸ کیلومتری شمال غربی شهر اردبیل و ۷۰۰ متری شمال روستای رویندرزوق (قونا قیران)، در بخش گندیشمن از توابع شهرستان اردبیل قرار گرفته است. قلعه خسرو در بالای کوه کم ارتفاع شوش داغی واقع شده است و رود قره سو از سه جهتِ: شمال، شمال شرقی و غرب، این کوه را در بر گرفته است. ارتفاع نوک قلهی شوش داغی از سطح دریاهای آزاد ۱۳۹۵ متر و از بستر رود قر هسو در پای کوه ۱۳۵ متر است.
سمت شمالی شوش داغی به یک برآمدگی کوچک ختم می شود، این برآمدگی که وسعت کمی نیز دارد با شیب بسیار تندی که دسترسی به آن را مشکل می سازد، به رود قر ه سو می رسد. جهت غربی کوه شوش داغی از نوک کوه تا دیوار دفاعی دارای شیب بسیار تندی بوده و از پایین دیوار به پرتگاه عمیقی که ارتفاع آن تا ۱۰ متر می رسد، ختم می شود.
دامنه شرقی کوه نیز دارای شیب بسیار تندی بوده و این شیب تا حدود ۷۰ درجه است و به گونه ای است که به صورت یک دیوارهی صاف دسترسی به قلعه را تقریباً غیر ممکن می سازد. تنها در جبههی جنوبی و به خصوص جبههی جنوب شرقی است که کوه شوش داغی دارای شیب ملایمی بوده و دسترسی به قلعه را ممکن میسازد.
محوطه باستانی قلعه خسرو از دو قلعه و یک گورستان تشکیل شده است. یکی از این قلعه ها بر بالای کوه شوش داغی واقع شده (قلعه عصر آهنی) و دیگری (قلعه عصر مفرغ جدید) که بزرگتر نیز است و قلعهی اولی را نیز در بر می گیرد، تمامی کوه شوش داغی را نیز در بر گرفته است. محوطهی گورستان در قسمت جنوبی کوه شوش داغی واقع شده و در محوطهی نسبتا وسیعی گورهای آن پراکنده شده است.
قلعه شماره ۱
این قلعه بیشتر کوه شوش داغی را در بر گرفته و وسعتی در حدود ۵/ ۱۲ هکتار را دارا می باشد. شکل این قلعه با توجه به شکل و وضعیت کوه شوش داغی و شیب دامنههای آن مثلثی و نوک مثلث به سمت شمال است. از دیوار دفاعی این قلعه چیز زیادی باقی نمانده است.
در سمت شرقی و غربی، شیب تند دامنهی کوه باعث خراب شدن دیوار شده و در سمت جنوبی که شیب چندانی ندارد، عوامل انسانی باعث تخریب آن شده اند. با توجه به گفته روستاییان به دلیل آسان بودن دسترسی به ضلع جنوبی قلعه و نزدیکی آن به جادهی خاکی، سنگ های کار شده در این دیوار برای استفاده در ساخت خانههای روستا به یغما برده اند.
از جمله دیگر عوامل تخریب، می بایست به شکل ابتدایی ساخت این دیوار دفاعی اشاره کرد، بدین گونه که هیچ گونه کوششی در برای ایجاد یک بستر مناسب برای قرار دادن پی دیوار نشده و پی دیوار دفاعی بر روی خاک و موازی با شیب دامنهی کوه بوجود آمده است. از دیوار دفاعی عصر مفرغ تنها بخش هایی در ضلع جنوبی باقی مانده است.
با توجه به بخشهای باقی مانده، می توان عنوان داشت که این دیوار بدون هیچ گونه پشتیبان و یا برج بوده همچنین به دلیل این که با شیب زمین حرکت میکند، دارای قوس است. قطر دیوار ۲ متر بوده و دیوار با سنگ های متوسط و کوچک که هیچ پرداختی ندارند، به شیوهی خشکه چین ساخته شده است. این سنگ ها از زمین های اطراف گردآوری شده اند.
درب ورودی قلعه به عرض ۶ متر در سمت جنوب شرقی آن قرار گرفته است. با توجه به این که دروازهی قلعه ها از جمله نفوذ ناپذیرترین قسمت های قلعه است، به طور معمول سعی می شد تا دروازهی قلعه، در قسمتهایی که امکان دسترسی آسان به آنها وجود ندارد، ساخته شود. این قسمت ها شامل قسمت هایی نزدیک به شیب های تند و یا نزدیک لبه پرتگاه ها است.
اما در این قلعه با توجه به اینکه قلعه سازی مراحل اولیه خود را طی می کرده، این اصل رعایت نشده و درب ورودی قلعه در قسمت جنوبی که نفوذ پذیرترین قسمت قلعه است،ساخته شده است.
دادههای سفالی به دست آمده از سایت های کاوش شده در این قلعه، اغلب مربوط به دوره مفرغ جدید است و مشخصات آن ها را می توان با محوطه های این دوره در شمال غرب مورد مقایسه قرار داد. لایههای فوقانی این سایت ها همگی استقرار عصر آهن را نیز نشان می دهند.
قلعه شماره ۲
این قلعه در بالای کوه شوش داغی قرار گرفته و دارای مساحتی در حدود ۱۲۸۰۰ متر مربع است. شکل قلعه تقریباً به صورت یک مثلث متساوی الساقین است که رأس یا زاویه مقابل ضلع قاعده آن روبه شمال قرار دارد. ضلع جنوبی این قلعه در حدود ۱۱۸ متر و ضلع غربی ۱۷۰ متر و ضلع شرقی ۱۶۰ متر است. محوطه داخل قلعه که نوک قلهی شوش داغی را در بر میگیرد، به دلیل وجود صخره های بزرگ بر آمده قله کوه شوش داغی، یک محوطهی ناهموار بوده و تنها در قسمت جنوبی است که به نظر تراس هایی برای ایجاد بناهای مختلف ایجاد شده است.
روش احداث دیوار دفاعی قلعه بدین صورت بوده که جدارهی بیرونی و داخلی و به خصوص جدارهی بیرونی از سنگ های بزرگ که در برخی موارد یکرو تراش هستند، ساخته شده و از سنگ های متوسط و کوچک برای پرکردن فضای میان این دو جداره استفاده کرده اند. سنگ ها معمولاً به صورت افقی قرار داده شده و در برخی موارد سنگ های بزرگ را به صورت عمودی کار گذاشته اند.
این کار به قدری استادانه انجام شده که هیچ فضای خالی بزرگی در داخل آنها دیده نمی شود. دیوار دفاعی به شیوهی خشکه چین کار شده و هیچ گونه شواهدی مبتنی بر استفاده از ملات در ساخت دیوار دفاعی دیده نمی شود. نفوذپذیرترین قسمت قلعه، ضلع جنوبی آن بوده، یعنی قسمتی که شیب دامنه کوه ملایم است؛ با توجه به نتایج به دست آمده از کاوش های قسمتی که چسبیده به دیوار دفاعی و در ضلع جنوبی قلعه حفر گردید و اغلب حاوی سفا لهای عصر آهن یک نیز بود.
لایه هائی شناسایی گردید که براساس لایه نگاری، ۵ لایه فوقانی که مربوط به استقرار عصر آهن بودند، بر روی لایه تحتانی که متعلق به عصر مفرغ جدید بود، شکل گرفته بودند. در اینجا مشخص شد که قطر دیوار در این قسمت در حدود ۳۰ / ۴ متر بود. این در حالی است که در قسمت های شرقی و شمالی قلعه به دلیل وجود شیب تند دامنهی کوه و وجود پرتگاه (به عنوان عوامل طبیعی دفاعی) قطر دیوار دفاعی در حدود ۲ متر است.
هیچ گونه فعالیتی مبنی بر ایجاد برش در صخره های طبیعی دامنهی کوه به منظور ایجاد پی برای ساخت دیوار دفاعی دیده نمی شود و دیوار دفاعی بر روی شیب طبیعی دامنه و در راستای این شیب طبیعی ساخنه شده است. در برخی قسمت ها به طور مثال: در قسمت غربی، دیوار دفاعی بر روی صخره های طبیعی و بر روی لبهی پرتگاه ساخته شده است، در این قسمت ارتفاع پرتگاه تا حدود ۱۰ متر میرسد.
همچنین در قسمت جنوب غربی قلعه در راستای حرکت دیوار دفاعی در لبهی پرتگاه، یک فضای چهارگوش کوچک نیز ایجاد شده است. به طور کلی شکل کلی قلعه از هندسه و توپوگرافی محل تاثیر گرفته است. در ضلع جنوبی، به منظور استحکام بیشتر، چهار پشتیبان ایجاد شده است.
پلان و ابعاد هیچ کدام از این پشتیبان ها به هم شبیه نیستند. طول اولین پشتیبان از سمت جنوب غربی که شکل آن تقریباً شبیه به ذوزنقه است، ۶ متر و عرض ضلع بزر گتر آن از جدارهی خارجی دیوار دفاعی ۷ متر و ضلع کوچک تر آن ۴/ ۵ متر است.
دومین پشتیبان نیز تقریبا به شکل ذوزنقه بوده و طول آن ۱۲ متر و عرض آن که در وسط پشتیبان بیشتر از دو گوشهی آن است، ۵ متر و در کناره ها ۵/ ۴ متر است. پشتیبان سوم نیز شبیه پشتیبان قبلی می باشد و طول آن ۶ متر و عرض بزرگ آن نیز ۶ متر و عرض کوچک آن ۵/ ۵ متر است.
پشتیبان چهارم که در گوشه جنوب شرقی قلعه واقع شده است نیز تقریباً به شکل ذوزنقه بوده و طول آن ۱۲ متر و عرض ضلع بزرگتر آن ۷ متر و عرض ضلع کوچک تر آن ۵/ ۴ متر از جداره بیرونی دیوار دفاعی است. فواصل پشتیبان ها از یکدیگر دارای نظم خاصی نیست، به طوری که فاصلهی پشتیبان اول از سمت جنوب غربی با پشتیبان دوم ۱۳ متر، پشتیبان دوم از پشتیبان سوم ۱۸ متر و پشتیبان سوم از پشتیبان چهارم ۱۵ متر تعبیه شده است.
در زاویهی جنوب غربی مثلث به دلیل اینکه دیوار دفاعی را بر روی لبهی پرتگاه ایجاد کرده اند، بیرون آمدگی تودههای صخره ای یک پارچهی دامنهی کوه، باعث شده تا یک فضای مستطیل شکل ایجاد گردد. دیوار دفاعی با وجود اینکه بر روی شیب دامنه کوه حرکت نموده، صاف است. دیوار غربی به دلیل اینکه بر روی لبهی پرتگاه حرکت کرده است، دارای شکستگی های زیادی بوده است، اما دیوارهای شرقی و جنوبی دارای شکستگی کمی هستند.
هیچ گونه شواهدی مبنی بر استفاده از خشت بر بالای پایهی سنگی، چه در گمانه زنی و چه به صورت پشته ها و تراس هایی که در اثر ریزش خشت دیوار دفاعی ایجاد شده اند، دیده نشد. در اطراف قلعه و در دامنهی کوه شوش داغی قطعه سنگ های بزرگ و کوچک بسیار زیادی وجود دارد که به نظر می رسد از دیوار دفاعی قلعه به پایین ریخته شده اند. بیشترین ارتفاع باقی مانده از دیوار دفاعی را می توان در برج چهارم مشاهده نمود که تقریبا به ارتفاع ۲ متر است.
درب ورودی در شمال قلعه قرار گرفته و تقریبا رأس مثلث را تشکیل می دهد و عرض و طول آن برابر با ۵/ ۲ در ۳ متر است. درب ورودی قلعه از دو گوشه به سمت درون قلعه به عرض ۱ متر و طول ۵/ ۱ متر ادامه دار و در دو طرف ورودی، پشتیبان های کوچکی را ایجاد کرده است. برای ساخت دیوارهی دروازه از سنگ های بزرگ و حجیم که در برخی از آنها یکرو تراش هستند، استفاده کرده اند. برای دسترسی به این دروازه می بایست از دره ای که رود قره سو در آن جریان دارد به بالا صعود نمود.
در داخل قلعه آثار و نشانه هایی از اتاق ها، که دارای نظم خاصی نیستند، وجود دارد. به خصوص در قسمت جنوبی و نزدیک قلهی کوه شوش داغی، نشانه هایی مبتنی بر ایجاد تراس و ساخت تالاری بر روی آن دیده می شود. هم چنین در قسمت خارج از محوطهی قلعه یعنی دامنهی جنوبی کوه شوش داغی نیز آثاری از وجود بناهای مسکونی مردمان عادی در تعداد زیاد دیده می شود.
قلعه های اطراف محوطه قلعه خسرو
قلعه های بسیاری در اطراف قلعه خسرو وجود دارند که به عنوان قلعه های اقماری آن به حساب می آمدند. در ادامه برخی از این قلعه ها را معرفی می کنیم.
قلعه زینو
این قلعه بر بالای کوهی نه چندان بلند و به فاصلهی ۳۴۲۸ متری در غرب قلعه خسرو، در ارتفاع ۱۵۶۹ متری از سطح آب و ۷۱ متری زمین های اطراف کوه قرار گرفته است.
دو نکته مهم در مورد این قلعه حائز اهمیت است: اول وجود نوعی سنگ عقیق سبز رنگ در داخل سنگ هایی است که قلعه با آنها ساخته شده است و نکته دوم فاصله اندک این قلعه از قلعه مرکزی در مقایسه با سایر قلعه هاست. به خاطر همین فاصله اندک، این حدس که قلعه کاربرد نظامی داشته است درست نمی باشد.
قلعه شیندیرشامی
این قلعه بر روی یک کوه کوچک در شمال روستای شیندیرشامی و در فاصلهی ۹۳۵۷ متری قلعه خسرو قرار دارد. ارتفاع نوک قلهی کوه شیندیرشامی از سطح دریا ۱۹۹۲ متر و از سطح زمین های اطراف ۱۶۲ متر است. سمت جنوبی و شرقی کوه شیندیرشامی دارای شیب بسیار تندی بوده و دامنهی شمالی دارای شیب کمی تند است.
تنها در سمت غربی است که کوه شیندیرشامی دارای شیب ملایمی بوده و دسترسی به قلعه را ممکن می سازد. ساخته این قلعه نیز با روش خشکه چینی انجام گرفته است و وسعتی برابر با ۴/۰ هکتار دارد.
قلعه کیچیکی وردی
این قلعه بر روی یک تپهی بلند طبیعی در دامنه های سبلان قرار گرفته است. رأس تپه از یک تودهی سنگی از سنگ های آذرین به صورت یک پارچه تشکیل یافته است. جبهه ی شرقی، غربی و جنوبی تپه با شیب بسیار تندی که دسترسی به آن را مشکل می سازد، به دره های اطراف منتهی می شود.
تنها در جهت شمالی است که تپه دارای شیب کمی بوده و دسترسی به قلعه را ممکن می سازد و به نظر، مسیرهای ارتباطی قلعه از این طریق بوده است. این قلعه دارای وسعت چندان زیادی نیست و وسعت آن در حدود ۶/ ۰ هکتار است.
قلعه شیطان داشی
این قلعه بر روی یک تپه کمی بلند طبیعی در سمت جنوبی و در حدود ۴۰۰ متری روستای شیخ احمد قرار گرفته است. ارتفاع نوک تپه ای که قلعه بر روی آن قرار گرفته، از سطح دریا ۱۶۰۶ متر و از سطح زمین های اطراف ۴۳ متر است. از جانب شمالی این قلعه، رود کوچک شیخ احمد چایی جاری است. در درون محوط هی قلعه آثار و نشان ههای رد پ یهای سنگی مربوط به بناهای مسکونی قابل مشاهده است.
سفال های سطحی شامل سفالهایی در رنگ های: خاکستری، قهوه ای، نخودی و قرمز و سفال های لعاب دار اسلامی است. تاریخی که می توان با توجه به داده های سطحی برای این محوطه پیشنهاد کرد عصر مفرغ جدید، آهن، تاریخی و سده های ۷ و ۸ هجری است. از دیگر قلعه های موجود در اطراف آن می توان به قلعه گل نسا و قلعه یری را نام برد.
راه های دسترسی به محوطه قلعه خسرو
برای دیدار از این منطقه باید خود را به روستای رویندرزوق برسانید. برای رفتن به این منطقه بهترین روش استفاده از خودرو شخصی می باشد. زیرا دسترسی به ماشین های عمومی در این مسیر سخت می باشد.
بازدید از قلعه خسرو
بادید از این مکان شرایط خاصی را نمی طلبد فقط کافیست خود را به این منطقه برسانید و از این مکان ها بازدید کنید.
نظرات کاربران
اولین نفری باشید که نظر می دهید