تپه حصار؛ معرفی + راه های دسترسی

تپه حصار کجاست؟ تپه ها از جمله آثار باستانی هستند که در قسمت های مختلفی از کشورمان یافت می شوند. تپه های باستانی محل زندگی گذشتگان بود که بر اثر گذشت زمان تخریب شده اند و تبدیل به تپه هائی شده اند که با کنده کاری در آنها آثاری به دست می آید که می توانند در دل خود تاریخی نهفته داشته باشند.

این تپه ها زمانی محل زندگی افرادی بودند که مطمئنا روش زندگیشان بسیار متفاوت تر از ما بوده است. بنابراین دیدار از آنها و آشنائی با آن ها می تواند جذاب و حیرت انگیز باشد. در این بخش از مجله مستر بلیط به تشریح تپه حصار دامغان که متعلق به دوران پیش از میلاد است می پردازیم.

معرفی تپه حصار

محوطه باستانی تپه حصار دامغان با وسعت بیش از ۱۸ هکتار در منطقه کویری فلات مرکزی ایران در فاصله ۲ کیلومتری جنوب شرق شهر دامغان و ۳۴۰ کیلومتری شرق تهران قرار دارد. تپه حصار از تپه های پیش از تاریخ است که تنها مصالح موجود در محیط برای ساختن بناهای آن خاک رس بوده و باقی مانده بناها نیز در آوار های آن که دارای جنس یکسانی هستند، مدفون شده اند.

تپه حصار از تپه های پیش از تاریخ است که تنها مصالح موجود در محیط برای ساختن بناهای آن خاک رس بوده و باقی مانده بناها نیز در آوارهای خود که دارای جنس یکسانی هستند، مدفون شده اند.

اولین کاوش های باستان شناسی در این منطقه در سالهای ۱۹۳۱ و ۱۹۳۲ توسط یک هیئت آمریکایی از دانشگاه پنسیلوانیا، تحت سرپرستی اریک اشمیت انجام گرفت که در نهایت دو تپه در این منطقه حفاری و آثار ارزنده ای متعلق به اولین استقرار دهکده ای در هزاره های دوم تا پنجم ق.م آشکار شد.

در نتیجه این کاوش ها مشخص شده که این تپه باستانی دارای سه دوره اصلی فرهنگی از اواخر نوسنگی (Bronze age) تا پایان عصر مفرغ (Neolithic) است.

اشمیت تپه های متعدد این محوطه را به نام های، پهنه‌ی شمالی، تپه‌ی اصلی، پهنه‎ی سفال منقوش، تپه سرخ، تپه گنج، تپه‌ی جنوبی، تپه دوقلو و تپه‌ی ساسانی نام گذاری نمود. استقرار در این محوطه از حدود هزاره پنجم تا اوایل هزاره اول ق.م را شامل می شود.

همچنین بقایای یک کاخ ساسانی در حدود دویست متری جنوب غربی تپه‌ی اصلی شناسایی و کاوش شده است.

تاریخچه تپه حصار

بررسی های صورت گرفته در مرحله دوم باستان شناسی در سال ۱۳۵۵ خورشیدی نشان داد که تپه حصار در هزاره های چهارم تا دوم پیش از میلاد یکی از مراکز مهم تولیدی برای ساخت انواع اقلام صادراتی همانند اشیاء سنگی و فلزی در فلات ایران بوده است.

مرحله سوم کاوش ها، در سال ۱۳۷۴ خورشیدی با کشف شماری گل نبشته به خط میخی بابلی قدیم همراه بود. قدمت این گل نبشته ها به حدود ۲ هزا ر سال پیش از میلاد برمی گردد که شاهد بسیار خوبی بر وجود مبادلات تجاری و فرهنگی بین تمدن های بین النهرین و فلات ایران بوده است.

آخرین فصل کاوش در تپه حصار توسط هیئتی از پژوهشکده باستان شناسی، در سال ۱۳۸۵ انجام شد. یی این برنامه میدایی که به منظور تعیین عرصه واقعی محوطه انجام شد، شواهد روشنی مبنی بر استقرار کوچکی از عصر آهن در حاشیه های جنوبی و غربی تپه حصار، کارگاه ذوب کانسنگ مس و گورستانی از همین دوره آشکار شد.

بر اساس یافته های این پژوهش، قدیمی ترین لایه های تپه حصار به اواسط هزاره پنجم قبل از میلاد باز می گردد و استقرار در آن تا حدود سال ۱۷۰۰ پیش از میلاد به طور پیوسته ادامه داشته و پس از آن هیچ گاه مورد سکونت قرار نگرفته است.

سفر به دامغان با خرید بلیط اتوبوس دامغان از مستر بلیط می تواند متفاوت و جالب باشد.

لایه های مختلف تپه حصار

در این حفاری سه طبقه اصلی مشخص شد، که هر طبقه شامل چند لایه باستانی است.

طبقه اول

قدیمی ترین و عمیق ترین طبقه I)) است که تقریباً مربوط به3500 – ۴۲۰۰ (ق.م) تپه حصار، این طبقه معرف اولین اجتماع مستقر در این تپه و خود دارای ۳ لایه است. آثار معماری که از این طبقه به دست آمده عبارت است از خانه های کوچکی که دیواره های آنها از چینه و خشت خام ساخته شده اند.

این خانه ها بدون هیچ نقشه اصلی ساخته شده و دارای هیچ گونه نظم واحد و مشخصی نیستند. اتاق ها کوچک و فاقد یک نقشه واحد یا شکل خاص هستند که برای استفاده های مختلف ساخته شده اند.

طبقه دوم

طبقه دوم حصار (II) که از دو لایه فرعی تشکیل شده است، چندان قطور نیست و تقریباً همان محوطه ای را که دوران حصار(I) فرا گرفته است، می پوشاند. این دوران معروف به دوره ی سفال تیره‌ی خاکستری است.

آثار این دوران متأثر از فرهنگ و تمدنی هستند که در شمال و شمال شرقی فلات ایران شکل گرفته بود. اگرچه لایه ضخیم IIIB رنگ و بوی دوران سفالین منقوش را دارد و ارتباط سیاسی و تجاری بیشتری با ایلام و تمدن هایی نظیر آکد و آشور در آن به چشم می خورد، ولی به لحاظ هم رنگ بودن و یک شکل بودن سفال ها، هم چنان به چشم لایه‌ی سفال تیره‌ خاکستری به آن نگریسته می شود.

طبقه سوم

قطر آثار باستانی حصار (III) با جدیدترین طبقه حدود ۴ متر است. این لایه خود به سه طبقه مربوط به دوره های متفاوت تقسیم می شود. آثار معماری تپه حصار در طبقه سوم به نحوه کاملاً محسوسی توسعه یافته و بقایای ساختمان بزرگی در این طبقه مشاهده می گردد.

تدفین اموات

در هر یک از دوره های تاریخی اموات به طرز خاصی دفن شده اند. آثار اموات حصار از قانون جالبی پیروی می کردند. سر (در بیشتر موارد) و بدن به پهلوی راست، روی زمین طوری قرار می گرفته است که رو به خورشید باشد. این قوانین مخصوص دفن اجساد، به شدت در دوره‌ی سفال منقوش رعایت می شده اند.

بدن اموات حصار I، هم چون دوره های بعد، ابتدا با گل اُخرا پوشانده می شد و سپس با لباس و تمام زیور آلات در گور نهاده می شده است. پاهای مرده جمع است و اکثر مردگان بدون تابوت، همراه با پارچه ای ساده که میّت را در آن پیچانده اند، به خاک سپرده شده اند.

این موضوع حاکی از آن است که مردم در این دوره از پیروان آیین مهرپرستی بودند و برای ادای احترام به خورشید اموات را رو به خورشید دفن می کردند.

در دوره ها اول و دوم مردگان را در خانه دفن می کردند ولی در دوره سوم مردگان در قبرستان دفن می شدند. ولی مانند دوره های قبل، در زمین صاف تپه و بدون تابوت دفن شده اند.

درباره‌ ساختار قبور در گزارش اشمیدت چیزی نوشته نشده، ولی آن چه مسلم است قبرها ساده و بدون چینه اند. البته همانطور که پیشتر نیز گفته شد، از بقایای پارچه ها مشهود است که مرده ها را در یک یا چند لباس پیچیده اند. وجود قبور بسیار روی تپه‌ی اصلی نشان می دهد که بیشتر مردم، این محل را برای دفن اجساد ترجیح می دادند.

جنازه هایی هم که اندک نیستند، برعکس به پهلوی چپ دفن شده اند. که بخش فوقانی بدن به پشت و بخش پایین به پهلوی چپ بر زمین قرار گرفته است. بقیه‌ی اموات به پشت یا به شکم دفن شده اند. هم چنین، اکثر اموات به پهلوی چپ دفن می شدند و دست‌ها به طرف دهان میَت قرار می گرفت.

با توجه به تدفین اموات این دوران می توان نتیجه گرفت: پرستش ماه و ستارگان نیز گسترش یافته، به طوری که مرده یا محتضر را در هر ساعتی از شبانه روز دفن می کردند. از این رو، زاویه‌ی جمجمه، یعنی چهره، رو به خورشید، ماه یا ستارگانی هم چون زهره و ناهید قرار می گرفت.

کاخ ساسانی تپه حصار

یک کاخ که از گل و خشک ساخته شده است در ۲۰۰ متری تپه اصلی این منطقه پیدا شده است. اکنون قسمت زیادی از کاخ باقی نمانده است و تنها بنا های خشتی تکه تکه شده مانده است. از این باقی مانده مشخص شد که این کاخ دارای دو بخش اداری و غیر اداری تشکیل می شده است. علاوه بر این دارای بخش هایی مانند ایوان، تالار ستون‌دار، اطاق‌ها، حیاط، راهروها و … بوده است.

تزئیناتی که در این کاخ به کار رفته بود و پس از سالیان سال یافت شده اند شامل ستون‌ها، پلاک‌ها، پلاک‌های گراز، گوزن نر و ماده، پلاک‌های انسان و مجسمه‌های گچی به شکل سر حیوانات می شوند و در حال حاضر در موزه ملی ایران نگهداری می شوند.

راه های دسترسی به تپه حصار

این تپه در ۲ کیلومتری شهر دامغان قرار دارد پس برای بازدید از آن باید به شهر دامغان بروید. اگر دارای خودرو شخصی هستید می توانید با خودرو به این منطقه بروید در صورتی که می خواهید با وسایل حمل و نقل عمومی بروید باید از تاکسی استفاده کنید.

بازدید از تپه حصار

برای بازدید از این مکان نیازی به پرداخت هزینه نیست فقط بهتر است کفش مناسب بپوشید تا گردشی راحت تر داشته باشید.