ارگ نوشیجان

ملایر یکی از شهرستان های استان همدان به شمار می رود و از قدمت بالایی برخوردار است. زمان احداث این شهرستان به دوران قاجار بر می گردد و توسط شیخ الملوک تاسیس شد. قبل از این دوران شهر ملایر دهستان بود که در دوره های مختلف تاریخی مرکز آن تغییر پیدا می کرد. قدیمی ترین منبع مکتوبی که از ملایر تحت عنوان دهستان نام برده است؛ کتاب نزهه القلوب حمدالله مستوفی قزوینی نام دارد، این کتاب در قرن هشتم ه. ق نوشته شده و ملایر را یکی از نواحی سه گانه نهاوند ذکر کرده است. ملایر در دوره قاجار و همزمان با سلطنت فتحعلی شاه تبدیل به شهر شد. تمرکز اصلی ملایر در اوایل دوره قاجار و قبل از سلطنت فتحعلی شاه و احداث شهر دولت آباد، در قلعه زندیه و قریه چوبین بود، تا اینکه فتحعلی شاه در هنگام ولایتعهدی اش، مریم خانم، دختر شیخعلی خان زند، را به همسری گزید و فتحعلی شاه در سال ۱۲۱۰ ه. ق. از مریم خانم دارای پسری شد و نام او را شیخ علی میرزا و ملقب به شیخ الملوک نهاد. شیخ الملوک پس از اینکه به حکومت این بخش رسید، شهر ملایر را احداث کرد. این شهر به خاطر قدمتی که دارد مملو از آثار تاریخی متعدد است و یکی از این آثار تاریخی ارگ نوشیجان نام دارد.

معرفی ارگ نوشیجان

در این مطلب از مجله مستر بلیط یکی از آثار تاریخی شهرستان ملایر یعنی ارگ نوشیجان را به شما معرفی می کنیم. اگر به این موضوعات علاقمند هستید، می توانید این مطلب را دنبال کنید تا در مورد آن اطلاعات بیشتری کسب کنید. ارگ نوشیجان از جمله آثار خشتی منحصر به فرد بر جا مانده از تمدن های پیش از هخامنشی در ایران محسوب می شود. این تپه با حدود ۲۸۰۰سال قدمت در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب همدان و ۲۰ کیلومتری شمال غرب ملایر بر فراز تپه ای طبیعی به ارتفاع تقریبی ۳۷ متر قرار گرفته است. نوشیجان در لغت احتمالاً به معنی جایگاه نوش یا جایگاه انوش بوده و نوش یا انوش ظاهراً نام خانمی بوده، که بر این منطقه حکمرانی می کرده است. این تپه در سال ۱۳۴۳ شناسایی و در سال های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶ بررسی های باستان شناسی در آن صورت گرفت. طی این پژوهش ها مشخص شد که این تپه در دوران مادها، هخامنشیان و اشکانیان دارای رونق بوده و آثاری از آن دوران به دست آمده است.  مهم ترین لایه این تپه مربوط به دوران مادها، سال های ۷۵۰ تا ۶۵۰ سال قبل از میلاد، می شود. محققان معتقدند که دژ نوشیجان یکی از قلعه های تدافعی حکومت مرکزی ماد بوده که جهت دفاع از مرزهای غربی در مقابل هجوم اقوام قدرتمندبین النهرین از جمله حکومت آشور ساخته شده است. وجود دو آتشکده در این مکان نشان دهنده این مطلب است که علاوه بر اهداف نظامی، اعمال مذهبی و نیایش نیز در این مکان صورت می گرفته است. این اثر در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۷۶۳ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ساختار تپه نوشیجان

نوشیجان تپه ای است طبیعی با ساختار سنگ شیستی که نسبت به سطح زمین های پیرامون ۳۷ متر ارتفاع دارد. در رأس تپه فضای محدودی به وسعت ۴۰ ۱۰۰ متر وجود دارد. در این تپه آثار ساختمان های مختلفی پیدا شده است، که مجموعه ارگ نوشیجان در راس تپه و در اصل داخل حصار بیضوی شکلی قرار دارد و شامل بنای معبد مرکزی، که در نقطه مرکزی تپه قرار گرفته و مهم ترین بنای مجموعه است، معبد غربی قدیمی، مجموعه انبارها، تالار ستوندار، فضاهاق طاقدار جنوبی و غربی و بقایای بناهای دیگر می شود.

بخش های مختلف ارگ نوشیجان

آثار معماری متعددی در این تپه پیدا شده است که بخش های گوناگون ارگ نوشیجان را تشکیل می دهند. در ادامه این قسمت ها را به شما معرفی خواهیم کرد.

بنای قدیمی جبهه غربی معروف به اولین آتشکده یا معبد اصلی

این معبد در غربی ترین بخش تپه قرار دارد و احتمالاً اولین نیایشگاه در نوشیجان به شمار می رفته است. معبد اصلی به صورت اتاقی مستطیل شکل است و در بدنه دیوارهای آن طاقچه هایی برای شمعدان و گذاشتن نذورات دیده می شود.

برای سفر به ملایر فقط کافی است که بلیط اتوبوس ملایر را از مستر بلیط به صورت آنلاین خریداری کنید، تا هم مزایا این نوع خرید بهره مند شوید و هم سفری ارزان و مقرون به صرفه را تجربه کنید.

تالار ستون دار موسوم به آپادانا

این تالار در کنار معبد اصلی جبهه غربی قرار دارد که پلانی به صورت مستطیل شکل دارد، که با ۱۲ ستون چوبی در سه ردیف چهارتایی سقف تالار را نگه می داشته اند. در حال حاضر پایه ستون ها را نمی بینیم ولی در زمان پژوهش می بینیم که افراد را بر ته ستون ها قرار داده و عکس گرفته اند. تالار ستون دار که از ویژگی زندگی ماد و مانّاست، ناشی از دو پدیده مهم تشکیل حکومت مرکزی و مرکز مذهبی است. در نتیجه لازم بوده که رهبران سیاسی و یا مذهبی با تعداد بیشتری از مردم صحبت کنند.

معبد مرکزی یا دومین آتشگاه

زیباترین بخش مجموعه تپه نوشیجان معبد چلیپا محسوب می شود، که دارای پلانی نیم چلیپایی است. در بدنه معبد طاقچه هایی به چشم می خورد که به پنجره کور موسوم اند و احتمال دارد شکل اولیه ای از مقرنس در دوره اسلامی باشند. در غرب نیایشگاه سکویی وجود دارد که آتشدان خشتی همراه با خاکستر در آن وجود دارد و به هنگام اکتشاف پیدا شده است. از آنجایی که این معبد مربوط به زمانی است که زرتشت تازه ظهور پیدا کرده بود، احتمال می دهند که معبد نیمه چلیپایی تقریباً اولین معبد در ارتباط با آتش و یکی از نشانه های این دین احترام به آتش مقدس است. این معبد بدون سقف بوده و آتش نیز در فضای باز قرار داشته است. در این معبد اثر آتش و آتشدان دیده می شود و اشیائی با اشکال ویژه در آن یافت شد. در حقیقت این محل یک دژ – معبد بوده و احتمالا کسی در آن زندگی نمی کرده، همچنین قسمت جلویی معبد شبیه کفش کن بوده است. صالــح مــورد اســتفاده در بنـا، خشـت با ابعاد ۱۲ × ۲۴ × ۴۰ سانتی متر و ملاط گل است و سطوح داخلـی و بیرونی آنهـا با گل مرغوبی اندود شده است.

اتاق ها و انبارها ارگ نوشیجان

در ضلع شرقی مجموعه‌ی نوشیجان چهار اتاق مستطیل شکل وجود دارد، که ظاهراً به عنوان انبار مورد استفاده بوده است. ورودی انبار دارای نگهبانی بوده زیرا از اهمیت خاصی داشته است و نباید به دست دشمن می افتاد. انبار یا چند ساختمان مستطیل شکل موازی احتمالاً سقف قوسی داشته اند زیرا در این قسمت، پا طاق ها قابل مشاهده است. زمانی که این اتاق ها پیدا شد، تعداد زیادی آجر در آنها وجود داشت که دلیل اصلی آن به درستی مشخص نیست. گفته می شود که زمانی که هخامنشیان بر مادها غلبه می کنند، دستور می دهند تمام معابد اصلی مادها را از بین ببرند. بنابراین طرفداران این معبد چهار میلیون خشت را در این ساختمان می چینند و کناره های ساختمان را پر می کنند و رویش را خاک می ریزند تا دیده نشود.

تونل ارگ نوشیجان

در امتداد شرقی غربی وسط حیاط (تالار آپادانا) حفره ای کنده شده است که پس از گذشتن از ۱۸ پله به سنگ می رسد. بنا بر نظریه های اولیه محققان این مکان راه پله ای تونل مانند بوده و به عنوان گریزگاه به خارج دژ راه پیدا می کرده است. ولی طی نظریه های جدید، این نظریه را مردود دانسته اند و احتمال داده شده که این مکان، جایی برای ذخیره یا دسترسی به آب برای نیایشگاه اصلی باشد.

حصار و دژ

در اطراف مجموعه نوشیجان حصار خشتی بلندی وجود داشته که از ساکنان دژ محافظت می کرده است. در بالای این حصار شیارهایی مشاهده می شود که احتمالاً برای تیراندازی از آنها استفاده می کردند. در حال حاضر تنها بخشی از حصار هنوز پا برجا مانده است.

راه های دسترسی به ارگ نوشیجان

همانطور که قبلا هم توضیح داده شد ارگ نوشیجان در نزدیکی شهرستان ملایر قرار دارد. برای رفتن به این محوطه می توانید به این صورت عمل کنید. از همدان تا پلیس راه جوکار حدود ۶۰ کیلومتر فاصله است. پنج کیلومتر بعد از جوکار به یک سه راهی در سمت راست خواهید رسید که تابلوی تپه باستانی نوشیجان در سمت چپ آن قابل دیدن است. از ابتدای سه راهی حدود سه کیلومتر تا تپه فاصله است.

بازدید از ارگ نوشیجان

برای اینکه از ارگ نوشیجان دیدن کنید باید هزینه ای را بپردازید که این مبلغ برای گردشگران خارجی کمی بیشتر از گردشگران داخلی است. در ضمن بهتر است از کفش و لباس مناسب برای این کار استفاده کنید تا بازدیدی بهتر داشته باشید.