قلعه ضحاک؛ معرفی + راه های دسترسی

قلعه ضحاک کجاست؟ یکی از دلایل ساخت قلعه ها در گذشته، حفاظت شهر از حمله احتمالی دشمنان بوده است. قلعه های تاریخی که در ایران باقی مانده اند هر کدام متعلق به دوران خاصی از تاریخ این کشور هستند.

بسیاری از قلعه هائی که در ایران وجود دارند مربوط به دوران پیش از اسلام است. یکی از بخش های مهم در شهرهای پیش از اسلام، «کهندژ» یعنی جایگاه و سکونت گاه پادشاه، حکام و درباریان بود. این بخش در مرکز و بهترین نقطه از شهر و در سطحی بالاتر از سایر نقاط قرار داشته و توسط دروازه هایی به خارج راه داشت.

برای هر کهندژ، برج و بارو و خندقی برای حفاظت ساکنانش ساخته و در بخش مزبور نیازهای ساکنان آن درون همان فضای محصور تأمین می شد. قلعه ضحاک هشترود یکی از قلعه هایی است که از زمان گذشته در این کشور به جای مانده است. مجله مستر بلیط با انتخاب این قلعه، به تشریح و داستان هائی درباره آن می پردازد.

معرفی قلعه ضحاک

قلعه ضحاک که با نام هایی همچون آژدهاک، زهاک و نام محلی نارین قلعه معروف است، در ۲۰ کیلومتری شهر هشترود و بر روی کوه زهک قرار دارد و دارای تاریخی بیش از ۲۰۰۰ هزار سال است و بر فراز کوهساری که تونل دو کیلومتری راه آهن تهران-تبریز از میان آن می گذرد، در مکانی با صفا واقع شده است.

این قلعه در آغوش دو رودخانه از هشت رودخانه معروف منطقه هشترود، چشم انداز زیبایی دارد که هر تماشاگری را حیرت زده می کند. نام گذاری ضحاک به این قلعه نیز از شباهت دو رودخانه ی قرانقو و شورچای به مارهای برآمده از شانه های ضحاک روایت شده است.

قلعه‌ ضحاک بر سر راه تبریز- اکباتان- تخت سلیمان قرار گرفته است و به عقیده کارشناسان میراث فرهنگی در دوره های هخامنشی، اشکانی، ساسانی حتی بعد از اسلام و در زمان اسماعیلیه این قلعه و منطقه اطراف آن علاوه بر جنبه دفاعی و مقر نیروهای ارتش، محل سکونت مردم نیز بوده است که این امر ویژگی خاصی به قلعه ضحاک بخشیده است و احتمال دارد در دوره اشکانیان کی مجموعه حکومتی بوده باشد.

جواد قندگر کارشناس میراث فرهنگی که چندیدن سال مسئول کاوش های بستان شناسی در این قلعه بوده است می گوید: «آثار موجود در سطح قلعه قدمت این مکان را به هزاره دوم پیش از میلاد و تمدن اورارتو نشان می دهد و بیشترین آثار فرهنگی مجموعه مربوط به دوران اشکانیان است».

معماری قلعه ضحاک

هر چند قلعه زهک در دوره های مختلف دارای استقرار بوده، اما مهم ترین استقرار در این قلعه مربوط به دوره پارتی است در سمت جنوبی محوطه در مستحکمی ساخته شده که ارتفاع این دژ امروزه در برخی نقاط به ده متر می رسد و دارای مزغل هایی بوده است دیوارهای دژ دو جداره بوده که اتاقک های نگهبانان در میان این دو دیوار تعبیه شده بود.

مصالح به کار رفته در بیشتر قسمت ها از جمله استحکامات این قلعه، برج های دژ و حصار سنگی، از سنگ و ملات گچ است. چنین سازه هائی مشخصه معماری اشکانی و ساسانی است. در این گونه سازه ها گچ ها نیستند که بنا را شکل می دهند بلکه ملات است که سنگ ها در کنار هم و ثابت نگه می دارد.

در فواصل معین در طول حصار سنگی برج های مدوری ساخته شده بود که به عنوان نوعی پشتبند در طول دیوار نیز استفاده شده بودند. از طرفی ورود تعدادی آب انبار و یک حلقه چای حفر شده حاکی از تمهیدات لازم برای در دسترس داشتن آب، خصوصا در شرایط اضطراری است که همگی این سازه ها می تواند نشان از این باشد، قلعه کاربری همچون یک شهر داشته است.

در مرتفع ترین قسمت قلعه، چهارتاقی شگفت انگیزی قرار دارد که دارای آجر های بزرگ سرخ رنگ به شکل مربع و به مساحت ۹.۷۶ متر مربع با پایه هایی به ضلع ۲.۷۰ متر با سقف پوشش ضربی و با طراحی زیبا ساخته شده که از دوران اشکانی به جای مانده است و شاهان ساسانی از آن برای استراحت استافده می کردند.

در مدت هفت فصل کاوش های باستان شناسی که در این مکان انجام گرفت، مجموعه معماری های مربوط به دوران اشکانی و اسلامی در بخشی که از آجر و خشت و سنگ معمولی نتراشیده ساخته شده، سه مجموعه معماری تالاری است که یکی از آن ها شامل تالار و اتاق های جانبی است و نشان می دهد که بناهای مذکور در ارتباط با انجام مراسم مذهبی احداث شده است به ویژه بنای آجری تالار معبد آناهیتا یا معبد مهری که تعداد زیادی گچ بری به نقش زن بالدار، احتمالاً به عنوان نماد آناهیتا و چندین قطعه گچ بری به شکل گردونه مهر که نمای داخلی و خارجی تالار را تزیین کرده است.

بنای خشتی به دست آمده نیز دارای گچ بری و نقاشی دیواری بوده و کف تالار نیز به طول پانزده متر و عرض هشت متر با موزاییک های زیبایی پوشیده شده بود که در دوره های بعدی سنگ های تزیینی از جای اصلی برداشته شده و داغ سنگ ها باقی مانده است. در فصل چهارم کاوش قلعه، پنج قطعه سفال ضخیم ارزشمند با نوشته هایی به خط آرامی به دست آمده است.

راه های دسترسی به قلعه ضحاک

این قلعه در فاصله ۱۵ کیلومتری از شهر هشترود قرار دارد  بنابراین اگر می خواهید از این قلعه دیدن کنید نیاز دارید با وسیله نقلیه ای خود را به آن برسانید. با حرکت در خیابان امام این منطقه می توانید در مسیر رسیدن به آن قرار بگیرید و پس از رسیدن به جاده ای معروف به جاده ضحاک م قرار گرفتن در آن می توانید به راحتی به این قلعه زیبا برسید.

شرایط بازدید

از آنجائی که این قلعه در بیرون از شهر و در ارتفاع بنا شده است پس اگر قصد دیدار از این مکان را دارید نیاز به استفاده از لباس و کفش راحت دارید. در حین دیدار از این مکان آسیبی به محیط زیست منطقه نیز وارد نکنید.