قلعه بزی؛ معرفی + راه های دسترسی

قلعه بزی کجاست؟ دو چیز را عامل اصلی شکوفائی بشری دانسته اند، آب و اعتدال هوا. از این دو بگذریم، می توانیم از کوهستان هم به عنوان عاملی یاری دهنده یاد کنیم. فلات ایران در گذشته ای دور از منابع آب بسیاری برخوردار بوده است.

آب برای موجوداتی که در کنار آن زندگی می کردند، منبع خیر و برکت بود. با عقب نشینی دریاها و دریاچه ها، مردمی که در کوه ها و غارها می زیستند، ناچار شدند پناهگاه های دیرین خود را ترک کنند و به دامنه ها و دشت ها بروند و برای خودشان سرپناهی با دست بسازند.

در این قسمت از مجله مستر بلیط به سراغ منطقه ای می رویم که روزی مرکز زندگی صاحبان نخستین فلات ایران بوده، مجموعه قلعه بزی در شهر مبارکه که غارهای آن روزی ماوای گذشتگان ما بوده است.

معرفی قلعه بزی

قلعه بزی مجموعه ای از غارها و پنگاه هایی است که ردپایی از انسان نئوندرتال در آنها یافت شده است و قدمت آن را به انسان های نخستین می رساند. مجموعـه غـار و پناهگاه هـای قلعه بـزی در جنوب غربـی اصفهـان، در حوضـه رودخانـه زاینـده رود واقع شــده و دارای بقایــای مهمــی از اســتقرارهای اواخــر دوره پارینه ســنگی میانــی اســت کــه از سـال ۱۳۸۲ ه.ش تاکنـون مـورد بررسـی و پژوهـش بـوده اسـت.

طی تحقیقاتی که در سال های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ در این منطقه صورت گرفت مشخص شد قدمت این مکان به ۴۲ هزار سال پیش یعنی دوران پارینه سنگی بر می گردد و انسان هائی بودند که در این دوران در آنجا زندگی می کردند. بخش های مختلف این مجموعه مشرف بر دامنه ای با شیب تنـد و صخره ای هستند و بین۲۵۰-۱۵۰ متر بالاتر از سطح دشت واقع شده اند.

ایــن مکان هــا در محــدوده ای بــه طــول ۱۳۰ متر واقع شده و دهانـه آن ها، خصوصا غار قلعه بزی ۲، دارای چشم اندازی مرتفع و وسیع، مشرف به دشت و رودخانـه زاینـده رود است.

رودخانه زاینده رود مهم ترین منبـع آب دائمی ایـن منطقه محسوب می شود که از ارتفاعات کوهرنگ در چهارمحال و بختیاری سرچشمه گرفتـه و پس از طی مسیری ۱۶۰ کیلومتـری از میـان دره های کم عرض، در فاصله حدود ۸ کیلومتری جنوب غربی قلعه بزی وارد دشت حسن آباد و مبارکــه می شود و پس از رسیدن به دامنـه کوه قلعه بــزی از منتهی الیه جوب شرقی آن دور زده و در جهت شمال به سمت اصفهان جاری می شود.

یافته های کاوش های قلعه بزی

طی این کاوشهـا مجموعه هایی از بقایای جانوری، دست تراش های سنگی، بقایای گیاهی، رسوب و نمونه های سال‌یابی برداشت شد. مجموعــه دست تراش های سنگی قلعه بزی دارای ویژگی های فناوری و گونه شناسی صنعت موستری است که شباهت زیادی بــه موســتری زاگــرس دارد.

ابزارها، درصد بالایی از مجموعــه دست تراش های سنگی را در بر می گیرند که شامل انواع خراشنده جانبی، خصوصــا خراشــنده یک جانبــی و همچنیــن تیــزه و کنگره دار، دندانه دار هستند.

ویژگی منحصر به فــرد صنعــت پارینه ســنگی میانی قلعه بـزی، خصوصـا در پنـاهگاه قلعه بـزی ۳، وجود ابزارهـای دورویه، شـامل تیزه های برگی شکل و دیگر فرم های دارای تراش دورویه است که برای نخستین بار در صنایع پارینه سنگی میانی ایران گزارش شده است. بررسی ریز ساییدگی در لبه برخی از ابزارها دو رویه و یک رویه نشان دهنده دسته گذاری و برش گوشت (قصابی) توسط این ابزارها است.

بقایای جانوری در قلعه بزی ۲ به خوبی حفظ شده اند و شامل سه گروه سم داران بزرگ جثه (اسب سانان، گاو وحشی و کرگدن)، سم داران میان جثه (گوزن و گراز) و برش ابزار سنگی بر سطح این استخوان ها مدارک مشخصی از نقش انسان در انباشت سم داران کوچک جثه (بز و میش وحشی، آهـو) هستند. آثار شکستگی، سوختگی و اثر این بقایای جانوری در قلعه بزی است.

بخش های مختلف قلعه بزی

کوه قلعه بزی تا پیش از شناسایی آثار پارینه سنگی در آن، بیشتر به واسطه وجود بقایای چندسازه بر ستیغ شرقی آن موسوم به قلعه خان لنجان شناخته می شد. بر اساس پژوهش های انجام شده در این منطقه، این بنا مربوط به دوره های ساسانی می شود.

قلعه خان

این قلعه، در دوره ساسانی به دلیل اینکه اصفهان یا جی باستان در نواحی مرکزی فلات ایران و در مسیر راه های ارتباطی مهمی نظیر ایالت فارس قرار داشت، به عنوان قلعه ای نظامی جهت تمرکز و تجمع سپاهیان مناطق جنوبی کشور در نظر گرفته شد.

در این دوره به منظور دفاع از اصفهان علاوه بر حصار شهری، قلل کوه ها نیز به قلعه ها و استحکاماتی مجهز بود و به نظر می رسد قلعه خان از جمله قلاع کوهستانی محسوب می شد که علاوه بر مناطق استراتژیک جنوب اصفهان و شاه راهای باستای آن، بر جلگه حاصل خیز لنجانات، اشراف و نظارت داشته است. زیرا این منطقه به دلیل نزدیکی به زاینده رود دارای خاک مناسب برای کشاورزی و بسیار مورد توجه بوده است.

از زمان ورود اسلام به ایران در مورد این قلعه اطلاعات چندانی وجود ندارد. این قلعه دارای مساحتی برابر با ۹۲۶۰ متر مربع است که به اقتضای برش طبیعی کوه و در سه ارتفاع مختلف که بین ۱۷۲۰ تا ۱۸۷۵ متر از سطح دریا متغیر است، ساخته شده است. با توجه به شرایط، استحکامات قلعه خان، از یک قلعه کوچک در پائین کوه، یک قلعه مرکزی و نیز یک ارگ بلند در مرتفع ترین نقطه کوه تشکیل شده است.

قلعه اول در منتهی الیه شرقی کوه قلعه بزی و در پست ترین قسمت آن ساخته شده است. این دژ کوچک مساحتی حدود ۱۶۷۱ متر مربع بر نواحی شرقی کوه قلعه بزی و زمین های حاشیه رودخانه زاینده رود مشرف و مسلط است و با اختلاف ارتفاع حدود ۹۰ متر از سطح زمین های اطراف خود، به راحتی قابل دسترس است.

مسیر ورودی قلعه در شمال غربی آن قرار دارد و باشیب ملایمی به دروازه ورودی منتهی می شود. در سمت شمالی آن نیز بقایای یک بنای خشتی به چشم می خورد به منظور ایجاد امنیت و عدم ورود دشمن از سمت شمالی ساخته شده است.

قلعه دوم با مساحتی حدود ۶۱۹۲ متر مربع، شامل مجموعه گسترده ای از آثار و استحکامات نظامی است که در ارتفاعات مختلفی بین ۱۷۹۰ تا ۱۸۲۰ متر از سطح دریا بنا شده است. در این قسمت شرایط طبیعی کوه فضای مسطح و نسبتا وسیعی را در اختیار سازندگان قلعه قرار داده است.

ورودی قلعه که در حقیقت راه دسترسی به قلعه سوم نیز به حساب می آید، در سمت جنوبی کوه واقع شده است که پس از طی مسیری با عبور از یک سازه سنگی به ابعاد ۶ در ۱۲ متر، به سمت شرق انحراف پیدا می کند.

این سازه که از لاشه سنگ و ملاط ساخته شده دارای دیواره هایی با ضخامت حدود یک متر و چندیدن لایه پوشش است که احتمالا به منظور مراقبت از این راه و کنترل ورود و خروج قلعه ایجاد شده است. این مسیر در نهایت به دروازه و ساختمان قلعه دوم می رسد که شیب تند کوه، دسترسی به آن را تا حدی مشکل کرده است.

قلعه سوم در اصل نوعی ارگ کوچک و در عین حال دست ناپذیر است که در ارتفاع ۱۸۷۰ متری و در فضایی محدود بنا شده است. ارگ، آخرین نقطه مقاومت و بخش اصلی دژهای کوهستانی است که در بلندترین و مناسب ترین نقطه کوه ساخته شده و معمولا محل سکونت فرمانده دژ بوده است؛ زیرا این بخش از قلاع، به دلیل ارتفاع زیاد و موقعیت ممتاز خود بر دورترین گذرگاه ها و دشت های اطراف و بیشترین سطح قلعه نظارت و اشراف داشت.

بخش سوم نیز دارای چنین موقعیتی است که بر ستیغ کوه و در جهت شمال غربی به جنوب شرقی بنا گردید. نواحی شمالی و جنوبی این قله دارای پرتگاه هایی به صورت کاملا عمودی است. ورود به قلعه سوم از سمت شرق و از طریق قلعه دوم امکان پذیر است که توسط دروازه ای با ابعاد ۷.۵ در ۵.۵ متر محافظت می شد.

این دروازه از لاشه سنگ ساخته شده و دارای لایه های متعدد است. در مرتفع ترین قسمت این قلعه بنایی به ابعاد ۱۰ در ۵.۲۵ متر ساخته شده است که تقریبا بر سرتا سر مناطق جنوبی کوه مسلط است. این بنا به صورت یک برج مستطیل شکل با ارتفاع حدود ۳ متر و دیوارهایی با قطر ۱ متر است که از سنگ و ملاط محکمی تشکیل شده است.

علاوه بر سازه هایی که شرح آنها برای شما آورده شد، در این کوه غارهایی وجود دارد که اثراتی از زندگی انسان های ایران کهن در آن ها یافت شده است، که دیرینگی آنها به دوران ۲۰۰ هزار سال پیش بر می گردد. در ادامه خصوصیاتی از این غارها را برای شما شرح می دهیم.

برای سفر به مبارکه می توانید بلیط اتوبوس مبارکه را از مستر بلیط و به راحتی و آسانی تهیه کنید، همراه با این موضوع می توانید از مزایایی که خرید آنلاین برای شا به همراه دارد نیز بهره مند شوید و سفری شاد و لذت بخش داسته باشید.

غار قلعه بزی ۱

این غار نسبت به دو غار دیگر کوچک تر و در ارتفاع پایین تری نیز قرار دارد. در این غار تنها مجموعه کوچکی از دست ساخته های سنگی و بقایای جانـوری مربوط بــه دوره پارینه سنگی میانی به دست آمده است.

غار قلعه بزی ۲

این غار کــه بزرگترین و مرتفع ترین مکان مجموعه قلعه بزی است، با دهانه ای بــه سمت جنــوب، مشرف بر دامنه ای پرشیب و صخره ای و در نزدیکی ستیغ کوه قـرار دارد. ارتفـاع غار از سطح دریا حدود ۱۹۰۰ متر و از سطح دشت حدود ۲۵۰ متر است.

غار ۳۵ متر عمق دارد و عرض دهانه ۱۵ متر و ارتفاع تقریبی دهانه ۱۶ متر است. بخش بیشتر کف غار، خصوصا در انتها، صخره ای و بدون نهشته (هرنوع مادۀ موجود در زمین سست یا سخت که براثر فرایند یا عاملی طبیعی انباشته شده باشد) است که شیب بسیار تندی به سمت بالا و انتهای غار دارد.

نهشته های باستان شناختی در بخـش جلویـی غار واقع شده اند کــه سطح آنها را تخته سنگ های آواری بزرگ پوشانده و در نتیجـه امکان دسترسی بـه رسوبات را تقریبـا ناممکن ساخته اند. مساحت بخش رسـوبی کف غار که نسبتا همـوار است، در حدود ۸۵ متر مربـع بـوده کـه تنهـا بخش کوچکی از آن در دهانـه غار فاقد آوار سنگی است.

این بخش از کف غار به علت وجود چاله های متعدد به جای مانده از حفاران غیرمجاز و همچنیـن فعالیـت جانورانی چون جوجه تیغی به هم ریخته است. با توجه به نتایج سال‌یابی ها، نهشته های پارینه سنگی میانی کاوش شده بیـن ۴۰ تـا ۵۰ هزار سال پیش (سال رادیو کربنی) تشکیل شده است که با اواخر این دوره در ایران و غرب آسیا هم زمان است.

غار قلعه بزی ۳

پناهگاه کوچک قلعه بزی ۳ در حدود ۱۱۰ متری جنوب غار قلعه بزی ۲ واقع شده و عـرض دهانه آن ۳ متر، عمق آن ۵ متر و گستره کف آن نزدیک به ۸ مترمربع اسـت. سقف آن در محل خط آبریز دو متـر بلندی دارد کـه به سمت انتهای پناهگاه از ارتفاع آن کاسته می شود.

دهانــه پنــاهگاه در راستای شمال غربی است و مشرف بر دامنه ای صخره ای با شیب تند است که به دهانه پناهگاه قلعه بـزی ۱ و دامنه کوه منتهی می شود. دیـواره غربـی دره که در مقابل پناهگاه قرار دارد، باعث شده که دید پنـاهگاه نسبت به دشت محدود شود.

مجموعه قلعه بزی ۳ شامل ۱۹۶ دست تراش سنگی است که بیش از نود درصد آنها از کاوش به دست آمدند و بقیه در حین تراش دیواره گمانه، در کف پناهگاه و همچنین در رسوبات باقی مانده از حفاران غیرمجاز به دست آمدند.

سطح تعداد کمی از دست تراش ها دارای زنگار ضخیم قرمزرنگی است که معمولا در سطح قلوه سنگ های بستر و کناره رودخانه زاینده رود دیده می شود. آثار حرارت در سطح برخی از نمونه هـا به شکل گودی های کوچک با سطح ناهمـوار دیده می شود که نشان از نزدیکی آنها به اجاق های احتمالی در کف پناهگاه، در زمان استقرار پارینه سـنگی میانی است.

مجموعه بقایای جانوری قلعه بزی ۳، شامل ۳۳۴ قطعه استخوان و دندان است که به چند گروه کلی شامل پستانداران بزرگ جثه و کوچک جثه قابل تقسیم هستند.

راه های دسترسی به قلعه بزی

این منطقه در فاصله ۲۱ کیلومتری از شهر مبارکه و ۳۷ کیلومتری اصفهان قرار دارد. برای رفتن به این منطقه بهترین وسیله، استفاده از خودرو شخصی است.

شرایط بازدید

زمانی که تصمیم به دیدار از این منطقه گرفتید باید نکاتی را مد نظر قرار دهید. اولین نکته این است که از آنجایی که این مکان در بیرون شهر و در یک محیطی طبیعی واقع شده است پس حفاظت از محیط زیست منطقه را از یاد نبرید.

نکته دیگر استفاده از لباس و از کفش مناسب است زیرا برای دیدن قسمت های مختلف آن باید از کوه بالا بروید و نیاز به وسایل مناسب دارید. نکته آخر اینکه بهتر است به همراه کسی که با اصول کوه نوردی آشنا است به این مکان بروید. راهنمای محلی نیز می تواند راه گشا باشد.