عصارخانه اخلاقی کجاست؟ یکی از احتیاجات بشر از همان دوران او لیه زندگی، تأمین روشنایی بود تا به وسیله آن خود را از تاریکی برهاند. استفاده از روغن دانه هایی چون خشخاش، بزرک، کی کج، کافشه و کرچک از زمان های دور در سرزمین ایران ر ایج بود.
اگرچه شمع ها از اهمیتی بسزا برخوردار بوده اند، اما شمع جنبه اشرا فی داشته و مخصوص دربار، اعیان و رجال بود و بیشتر در جشن ها، عروسی ها و سایر مراسم خاص استفاده می شد. از سویی مشعل ها نیز هنگام گردش در شب و بیشتر به صورت چراغ قوه های امروزی مورد استفاده بوده است. عموم مردم در این زمان از روغن های چراغ بر ای روشنایی منازل استفاده می کردند.
این روغن ها به دلیل ارزانی و فراوانی مورد استفاده مردم عادی بوده اند. روغن های چراغ در کارخانه های روغن گیری (عصارخانه) تهیه می شد. عصارخانه علاوه بر تهیه روغن چراغ و روغن خوراکی که از مواد او لیه گرفته می شد، نقش مهمی در آماده کردن خوراک دام ها و کود لازم برای مزارع کشاورزی داشته است.
نجف آباد در استان اصفهان به شهر عصارخانه ها معروف بوده و تعداد ۱۵ عصارخانه داشته است. در این بخش از مجله مستر بلیط به سراغ یکی از عصارخانه های شهر نجف آباد یعنی عصار خانه اخلاقی رفته ایم و اطلاعات جامعه ای در این رابطه برای شما جمع آوری کرده ایم.
معرفی عصارخانه اخلاقی
با توجه به وضعیت زراعتی نجف آباد، وجود منابع کودی و روشنایی در این شهر احساس می شد که این کار توسط روحانی خیّری از شهر اصفهان و با تقاضای مردم نجف آباد انجام شد. سیدمحمدباقر شفتی یا بیدآبادی سنگ بنای یکی از بزرگترین عصارخانه های آن زمان نجف آباد را پایه گذاری نمود.
این بنای بزرگ با سبک معماری خاص ساخته شده و امروزه به عصارخانه اخلاقی (بزرگ یا آقا ) معروف است. این عصارخانه که از آثار عهد شاه عباس است، یکی از قدیمی ترین عصارخانه های ایران به شمار می رود.
ساختمان، سبک معماری، اسلوب بنا و محاسبات فنی مهندسی آن، این بنا را به یکی از مهم ترین عصارخانه های استان اصفهان و از نفایس این عهد تبدیل کرده است. محاسبات صورت گرفته در ساخت این بنا، با توجه به پیشرفت های علمی در آن زمان، پیچیده و در نوع خود بسیار جالب است.
همچنین اشیا و لوازم بسیار ارزشمند و زیبایی در این عصارخانه وجود دارد که گرانبهاترین شیء این گنجینه باارزش، سنگ حجاری شده بسیار نفیسی است که روی آن آیه آخر سوره مبارکه «القلم» به خط استاد محمدحسن الامامی، مورخ ۱۰۹۴ هجری قمری، نقش بسته است.
عصارخانه اخلاقی هنوز در بازار شهر پابرجاست. این عصارخانه در سال ۱۲۴۶ ه.ق تعمیر گردیده است. آصف در مورد تاریخ تعمیر این عصارخانه بر اساس حرو ف ابجد، شعری به مضمون زیر سروده است:
خواست تا در جهان نجف آباد
که برد روح آن ز روح حزن
طرفه عصارخانه ایش بود
به ز عصارخانه های کهن
شب تاریک خاص و عام شود
از مصابیح روغنش روشن
داد فرمان و گشت فرمانش
بهر تعمیر این بنا مذعن
چون تمام این بنای با برکات
شد به تأیید قادر ذوالمن
بهر تاریخ سال اتمامش
آصف این گفت و ختم کرد سخن
می شود روشن این زسین سراج
سدس را کم کنی گر از روغن
تاریخچه عصارخانه اخلاقی
عصاری و روغن کشی از مشاغل مهم مردم نجف آباد در دوران های گذشته بوده است، به طوری که برو گش در کتاب سفری به دربار سلطان صاحب قران درخصوص وضعیت اقتصادی – اجتماعی ومشاغل نجف آباد در دوران قاجار یه و عصر ناصرالد ین شاه می نویسد:
« پس از گردش در چند کوچه و خیابان به بازار نجف آباد رسیدیم که بعدازظهر هم مغازه های آن باز بود و کسبه به کار اشتغال داشتند. قسمت مهمی از صنایع و کاردستی مردم نجف آباد و کسبه بازار، پاک کردن پنبه و ریسندگی آن و رنگرزی بود. کارگاه های رنگرزی هم پس از بازدید از بازار، کدخدا پرسید: آیا میل دارید کارخانه روغن کشی نجف آباد را هم مشاهده کنید؟ جواب ما مثبت بود».
علاوه بر عصارخانه اخلاق ی که در دوره صفو یه (۱۰۹۴ ه . ق) بنا شده است، عصارخانه های حاج نوروز، سید رضا آ یتی، سید محمود آ یتی، سیدنصرالله، بابا امین، شاه آباد، یاور، یمای، بابا رضا و اسماعیل نادر از بناهای دوره قاجاریه می باشند. عصارخانه حاج نوروز که امروزه به «عصارخانه زمانی» معروف است، توسط حاج نوروز زمانی ساخته شده است. عصارخانه شاه آباد نیز به نام «عصارخانه بابا محب» و عصارخانه یاور که بانی ساخت آن فتحعلی خان می باشد با نام «عصارخانه آخوند» شناخته می شوند.
روش روغن گیری در عصارخانه
روش روغن گیری برای همه دانه ها به جز در مواردی، یکسان است. به طور کلی دانه های روغنی خام را ابتدا در زیر سنگ بزرگی به نام «بار مالی» ساییده و نرم می کردند. سپس این دانه های نرم شده را به قسمت دیگری می بردند که دارای سنگ بزرگ آسیابی بزرگ بوده و این سنگ توسط شتر به حرکت در می آمده است. دانه ها را زیر این سنگ با مقدار معینی آب قرار می دادند و سنگ را به گردش در می آوردند.
پس از ساعتی گردش، خمیر یکدستی به دست می آمده به نام «گِلِه» که آماده برای روغن گیری بود. این خمیر توسط شاگرد عصاری در سبد های ضخیم و دایره شکلی به نام «کوپی» ریخته و به قسمت تیرخانه برده می شد. در فضای تیرخانه گودالی به نام «تیلوه» برای قرار دادن کوپی ها جهت فشار و روغن گیری و گودال دیگری به نام «پاچال» در جلوی آن که حاوی خمره های روغن گیری بود، قرار داشت و روغن سرازیر شده از تیلوه به درون خمره ها جاری می شد.
پس از چیدن کوپی های مملو از خمیر دانه ها در تیلوه، ابتدا به وسیله تیر کوچکی به نام «کارماله» کمی فشار به کوپی ها می آرودند، سپس چند قطعه چوب قطور گرد به نام «شاگرده» روی هم قرار داده و رو ی کوپی ها می گذاردند و به تدریج تیر بزرگی را که یک سر آن در دیوار قرار گرفته و با دندانه های مخصوص مهار شده بود، پایین می آوردند.
پس از چند ساعت سنگ بزرگی به نام «بنه» را به وسیله طناب از تیر بزرگ آو یزان می کردند تا فشار بیشتری بر کوپی ها وارد آ ید و روغن دانه ها به طور کامل گرفته شوند. پس از ۲۴ ساعت تیر را به جای اول باز می گرداندند. خمره های پرشده از روغن را به انبار منتقل و «برز ها» را بیرون می آوردند. برز همان تفاله و کود بسیار مقوی در امر کشاورزی بود و یا به مصرف دام می رسید.
راه های دسترسی به عصارخانه اخلاقی
این عصارخانه در خیابان هفده شهریور و در مرکز شهر نجف آباد قرار دارد. برای رفتن به آنجا اگر قصد استفاده از وسایل نقلیه عمومی را داشته باشید هم می توانید از با تاکسی و هم اتوبوس به این مکان بروید.
نظرات کاربران
اولین نفری باشید که نظر می دهید