دهانه غلامان زهک؛ معرفی + راه های دسترسی

بسیاری از شهرهای قدیمی باستانی در ایران وجود داشته اند که بر اثر اتفاقی به کلی از بین رفته و یا متروک شدند. این شهرها به مرور زمان از صحنه روزگار محو شدند و با گذشت زمین به زیر تلی از خاک رفتند. در گذر زمان و  در بیشتر مواقع بر اثر یک اتفاق قسمتی از آنها نمودار گشتند که سبب جلب توجه باستان شناسان و محققان تاریخی شدند، که به جستجوی بیشتر در این نواحی انجامید و سبب پیدا شدن شهری از دل خاک شد.

این شهرها اکنون با نام شهرهای باستانی شناخته می شوند و با تحقیق در آنها می توان اطلاعات زیادی به دست آورد. از جمله موضوعاتی که باستان شناسان را به جستجوی هر چه بیشتر وادار کرده، تلاش در جهت درک و دریافت پیچیدگی های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است.

در دوره های جدیدتر از زندگی انسان (دوران تاریخی)، نهادهای حکومتی، بر پیچیدگی این جوامع افزوده و نقش انسان را به عنوان یک عامل تأثیرگذار قوی تر، در محیط برجسته نموده اند. یکی از این شهر ها که توجهات بسیاری را به خود جلب نمود دهانه غلامان در شهرستان زهک است به همین خاطر در این بخش مجله مستر بلیط شما را با این منطقه اعجاب انگیز بیشتر آشنا می کنیم.

معرفی دهانه غلامان

دهانه غلامان زهک که شهری تاریخی است، در شهرستان زهک استان سیستان و بلوچستان و در ۲ کیلومتری روستای تاریخی قلعه نو قرار دارد. به احتمال خیلی زیاد این شهر در زمان هخامنشیان ساخته شده است و در آن دوران دارای ارج و قرب فراوان بود. دهانه غلامان، در سال ۱۹۶۰ میلادی توسط هیئت باستان شناسی شهر سوخته کشف شد و بین سال های ۱۹۶۲ تا ۱۹۶۵، توسط باستان شناسان ایتالیایی مورد تحقیق و تفحص قرار گرفت و به عنوان مرکز خشثره پاون هخامنشی، زرنگ معرفی شد.

پس از انقلاب اسلامی باستان شناسی در این محوطه، به سرپرستی دکتر سید منصور سید سجادی، از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۷ به انجام رسیده و قسمت های بیشتری از این محوطه شناسایی شدند. بر اساس گزارش ها و نقشه هایی که هیئت ایتالیایی تهیه کردند، محل و محوطه دهانه غلامان به صورت تپه ای پوشیده از ریگ روان در کنار رود هیرمند و در میان نقاط تاریخی همچون نادعلی، کرکوی، قلعه تپه، بی بی دوست، کوه خواجه، شهر سوخته، قلعه سام و پوست گاو خودنمایی می کند.

این شهر عمر بسیار کوتاهی بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال در سده های ششم و پنجم ق.م داشته است. وجه تسمیه دهانه غلامان ظاهرا به دلیل وجود دهانه یا تنگه ای در مجاورت این محوطه بوده است. این تنگه یکی از راه های ورودی به فلات ایران بوده است و طی دو سده گذشته غلامان آفریقایی را از راه این تنگه به ایران می آوردند.

ساختار و موقعیت

آثار به جای مانده از شهر باستانی دهانه غلامان زهک، در طول یک و نیم کیلومتر و پهنایی بین ۳۰۰ تا ۸۰۰ متر گسترده هستند. وسعت منطقه مرکزی شهر، در حدود ۸۸ هکتار و کل شهر در حدود ۱۰۰ هکتار برآورد شده است.

حدود یک چهارم بناهای دهانه غلامان را ساختمان های بزرگ و عمومی تشکیل می دهند، بیش از یک چهارم دیگر، ساختمان های با اندازه های متوسط، بزر گتر از یک خانه معمولی و کوچکتر از یک بنای همگانی بوده اند و بقیه آنها ظاهراً ساختمان های مسکونی به محسوب می شوند. بقایای موجود این شهر، از دو گروه ساختمان اصلی و تعدادی از بناهای منفرد ترکیب شده اند.

یک قسمت شهر، در بخش غربی و در امتداد آبراهه ای قرار داشته و بخش دیگر، قسمت شرقی شهر، به دو بخش برابر تقسیم شده که آثار آن تا جایی که به نام قبر زردشت خوانده می شود، ادامه داشته است و مجموعاً در کاوش ها و بررسی های این محوطه، تعداد ۲۷ بنای عمده قابل تشخیص به دست آمده اند.

ساختمانی در این شهر قرار دارد که با نام ساختمان شماره یک خوانده می شود، دارای کاربری عمومی بوده است. ساختمان دیگری، شماره ۲، پیدا شده که دارای ابعادی برابر با ۵۳×۴۳ متر مربع و ۴۵ اتاق اصلی و دو اتاق الحاقی است. در داخل بنا، ایوان هایی با ستون های مربع شکل قطوری به ابعاد ۱۲۰ × ۱۲۰ سانتی متر قرار دارند و بر روی دیوارهای آن، از پوششی گلی به ضخامت ۲ تا ۴ سانتی متر اندود و دیوارهای آن ۴۹ × ۱۰ استفاده کرده اند.

یک سکو در امتداد دو طرف ورودی قرار دارد که ظاهراً به عنوان صندلی مورد استفاده بوده و راه یافتن به حیاط از طریق یک اتاق مستطیلی شکل هشتی مانند در این ساختمان، که از شاخصه های فرهنگی معماری ایرانی محسوب می شود، انجام می شد. ورود به حیاط مرکزی، از طریق ورودی های تعبیه شده در ایوان امکان پذیر است.

عرض هر یک از ورودی ها برابر با ۵۰، ۷۰ و ۱۰۰ سانتی متر است، که از شاخصه های معماری ایرانی به حساب می آید. شراتو، کاوشگر این محوطه، ضمن مقایسه آن با تالارهای کریدوری آسیای مرکزی، این ساختمان را عمومی دانسته و اظهار می دارد که از آن به صورت مرکز نظامی، انبار و  یا بایگانی دولتی استفاده می کردند.

مهم ترین ساختمان شهر که در وسط قسمت شمالی شهر قرار دارد، بنای معروف به ساختمان شماره ۳ است که با توجه به اجزای معماری و آثار یافت شده در آن، همچنین اجاق ها، آتشدان، سکوها و محراب های موجود، نشان می دهد که این بنا دارای کاربری مذهبی بوده است و در نیمه شرقی کانال آب قرار دارد. به خاطر بادهای تند، گوشه های شمال آن مدور هستند.

این ساختمان را، دو آبراهه کوچک از فضای باز شرقی که ساختمان های شماره ۱ و ۲ در آن قرار دارند، جدا کرده و آبراهه دیگری نیز آن را از بخش مسکونی شهر جدا می سازد. حیاط مرکزی، به وسیله چهار ایوان غیر مرتبط با هم محصور شده و تنها یک در ورودی در جنوب آن واقع است. در کاوش های صورت گرفته در این محوطه، پنج عدد از ستون ها که به وسیله شمع های پشتیبان، تقویت شده بودند، دیده شد.

در اتاق های جنوب شرقی و جنوب غربی این ساختمان، بقایایی از سقف های طاق دار به دست آمده اند. یکی از شاخصه های مهم این بنا، استفاده از خشت های متنوع از جمله خشت های هلالی شکل است.

در گوشه‌ی این بنا، تعدادی پله وجود داشته که به پشت بام می رسیدند. به نظر می رسد که این پله ها تنها راه ارتباطی به پشت بام بوده باشند و طبقه دومی وجود نداشته است؛ دلیل آن، پشت بام گنبدی و نیز توجه به این مسئله است که خانه های نواحی خشک اصولاً نه تنها سعی در بالا بردن ساختمان ندارند، بلکه همواره تلاش بر این بوده تا حیاط را نسبت به کوچه ها در سطحی پا یین تر احداث نموده تا از ورود گرما و سرمای خاص طبیعت کم شود و همچنین ایمنی آنها بالا برود؛ به خصوص با وجود بادهای ۱۲۰ روزه ای که در سیستان می وزد.

ساختمان های دیگری نیز در این محوطه پیدا شده اند که اکثرا خانه های خصوصی بوده اند. ساختمان شماره ۱۵ نیز از بناهای مهم این شهر به حساب می آید. این بنا، دارای ۳۶ اتاق مستطیلی شکل در چهار ضلع و اطراف یک حیاط مرکزی چهار گوشه با اضلاعی به طول ۵۰ متر است. در این بنا، ۶ نوع خشت به کار رفته که یک گونه آن هلالی شکل است.

در بخش هایی از این بنا که کاوش شده، آثار پنجره و نورگیر دیده نشده است و تنها درگاه های کم عرضی، اتاق های این ساختمان را از یک سو به یکدیگر متصل نموده و از سوی دیگر، آنها را به حیاط مرکزی مرتبط می کرده اند. در این بنا، ابتدا یک دیوار روی کف حیاط به ارتفاع بین ۵۰ تا ۶۰ سانتی متر احداث کرده و یک سلسله لوله های سفالی با فاصله های منظم ۲۰ تا ۲۵ سانتی متری از هم، روی آن کار گذاشته اند.

سپس، بخش سوم دیوار  را روی آن ساخته  اند که به سقف بنا می رسد. در این بنا، محراب کوچکی دیده شده،  که به عقیده کاوشگران، این محراب کوچک، محل تقدیس محصولات تولیدی این کارگاه مذهبی- صنعتی بوده است.

اشیا و آثار مکشوفه در دهانه غلامان زهک

اشیا و وسایل مختلفی از این محوطه یافت شده اند که برخی از آنها دارای ارزش بسیاری هستند. یکی از نکات جالب توجه در مورد این شهر کارگاه های صنعتی و وجود بقایای کوره های مختلف فلزگری و سفالگری و خشت ها است. آثار نقاشی زیبایی بر روی دیوار یکی از اتاق های این شهر پیدا شده است.

در اولین اثر کشف شده، می توانید صحنه ای از شکار را مشاهده کنید که در فردی که احتمالا حاکم یا امیر بوده بر روی کالسکه ای نشسته و با تیر و کمانی در دست در حال تعقیب کردن یک گراز است. در نقاشی دوم اثری به صورت کنده کاری شده بر بالای یک درگاه و زیر سقف یک اتاق است.

در این تصویر یک حیوان که به احتمال زیاد است رو به روی پلکانی ایستاده و به نظر می رسد که قصد بالا رفتن از پله ها را دارد. پلکان مذکور به ساختمانی منتهی می شود که تصویر یک انسان تیز در بالای آن دیده می شود و اجتمال می رود یک شاه نشین باشد. یکی از انواع اشیایی که در این محوطه پیدا کرده اند لیوان های سفالی است که به صورت شکسته و گاهی هم کامل بوده اند.

راه های دسترسی به دهانه غلامان زهک

برای بازدید از این شهر تاریخی باید به دو کیلومتری روستای  قلعه نو بروید که در فاصله ۵ کیلومتری از زهک قرار دارد. اینکار با خودرو شخصی می تواند سریع تر و راحت تر باشد.

شرایط بازدید

دیدن این بنا را بهتر است در فصول خنک سال انجام دهید، بهتر است این نکته را بدانید که دیدن این محل به صورت رایگان است.